Tarnowski Gabriel h. Leliwa (ok. 1592–1628), poseł na sejmy, starosta krakowski.
Był wnukiem Stanisława (1514–1568, zob.), synem Stanisława (przed 1541–1618, zob.) i Zofii, córki Jana Ocieskiego (zob.), siostry Joachima Ocieskiego (zob.), bratankiem Anny, żony Mikołaja Herburta (po 1521–1593, zob.). Miał braci: Michała Stanisława (ok. 1593–1654/5, zob.), Jana (ok. 1570–1602), rotmistrza, zmarłego podczas wojny inflanckiej, Stanisława (zm. przed r. 1606) i Joachima (ok. 1573–po 25 IV 1655), star. wendeńskiego, w l. 1620–7 woj. parnawskiego, następnie woj. wendeńskiego, który w r. 1641 zrezygnował z urzędów i zamieszkał w klasztorze kanoników regularnych św. Augustyna w Kłobucku, oraz siostry: Barbarę, żonę kanclerza kor. Jana Zamoyskiego, Zofię, wydaną za kasztelanica radomskiego Przecława Lanckorońskiego, a po jego śmierci za star. szydłowskiego Jana Stanisławskiego, i Jadwigę, poślubioną woj. bracławskiemu Jakubowi Potockiemu (zob.).
Od początku r. 1609 odnotowany był T. jako dworzanin królewski (z tym tytułem występował sporadycznie do r. 1620). W wyniku cesji ojca otrzymał 25 IV 1609 w dożywocie tenutę klonowską w woj. sieradzkim. Posłował z woj. sieradzkiego na sejm zwycz. 1611 r. i został wyznaczony do komisji dla rozgraniczenia ziemi wieluńskiej i Śląska, która jednak nie zebrała się. Był w l. 1611–12 deputatem z ziemi wieluńskiej do Tryb. Kor. Posłował z woj. sieradzkiego lub ziemi wieluńskiej na sejm zwycz. 1613 r. i ponownie wszedł w skład komisji do rozgraniczenia ziemi wieluńskiej i Śląska. Podczas obrad sejmu warszawskiego 1620 r. otrzymał 23 XI star. grodowe krakowskie (dokument nominacyjny wystawiono pięć dni później); na urząd został wprowadzony 13 I 1621, co uczcili panegirykami wykładowcy Uniw. Krak. Mateusz Buczkowski („Belliger Sarmata seu poema gratulatorium…”, Cracoviae 1621) i Piotr Dąbrowski („Ad […] Gabrielum Comitem a Tarnow […] in primum sui capitaneatus […] ingressum gratulatio”, Cracoviae 1621). Dn. 11 IV t.r. uczestniczył w popisie szlachty woj. krakowskiego.
T. należał do głównych dobroczyńców ufundowanego przez króla Zygmunta III Wazę kolegium jezuickiego w Krakowie. Zaraz po nominacji na star. krakowskie wystosował 26 XI 1620 oficjalne pismo do generała zakonu M. Vitelleschiego, zapewniając go o swej życzliwości i obiecując poparcie dla planów zakonnych. W poł. grudnia t.r. gościł w swej rezydencji w Zborowie superiora krakowskiego domu profesów Jana Wielewickiego, przybyłego z gratulacjami, i omówił z nim szczegóły zamierzonej fundacji. W r. 1621 zobowiązał się wypłacać krakowskim jezuitom corocznie 1200 złp., a w lipcu t.r. darował im konia, natomiast w r. 1622 zapisał dobra ujskie (formalnie darował im połowę klucza, a drugą połowę sprzedał za 22 tys. złp.); obdarzał ich również jałmużną w gotówce oraz rybami, winem, korzeniami i innymi produktami spożywczymi. Gdy na początku l. dwudziestych wybuchł gwałtowny konflikt między jezuitami, pragnącymi rozwijać w Krakowie swe szkoły, a władzami, wykładowcami i studentami Uniw. Krak., T. opowiedział się po stronie zakonu, zapewniając mu zbrojną ochronę i zwalczając wystąpienia studentów; doprowadziło to do konfliktu z rektorem Jakubem Naymanowicem. Uczestniczył w kilkudniowych uroczystościach, zorganizowanych w lipcu 1622 przez jezuitów z okazji kanonizacji Ignacego Loyoli i Franciszka Ksawerego oraz w urządzonej przy tej okazji dyspucie filozoficzno-teologicznej, a w dniu otwarcia wykładów teologicznych odwiedził 11 IX 1623 kolegium. Mimo bliskich związków z zakonem T., porywczy i podejrzliwy, oskarżył w kwietniu 1625 kaznodzieję królewskiego, jezuitę Walentego Fabrycego, o podburzanie Zygmunta III przeciw starym rodom możnowładczym i zagroził, że przejdzie z pozycji obrońcy kolegium na jego «burzyciela». Choć zaprzyjaźnionego jezuitę Fryderyka Szembeka straszył wyrzuceniem przez okno, dał się przekonać jego perswazjom, a także poleceniom króla, i gdy wiosną t.r., po otwarciu pełnego kursu gramatyczno-retorycznego przy jezuickim kościele św.św. Piotra i Pawła nasiliły się ataki młodzieży akademickiej i popierających ją mieszkańców Krakowa, objął opieką zakonników i ich szkołę. Na prośbę jezuitów wysłał 17 IV pismo do papieża Urbana VIII, domagając się «skutecznego środka», jaki pozwoliłby na powstrzymanie swawoli studentów i «uśmierzenia zuchwałości» przeciwników kolegium. Papież zapewne na list nie zareagował, natomiast podjęte przez T-ego działania sprowokowały studentów, którzy 11 VI, podczas zebrania na łące św. Sebastiana, ogłosili, że będą zwalczać jezuitów i ich szkołę wszelkimi środkami, również siłą. Do konfrontacji doszło 13 VI, gdy w trakcie tumultu podlegli T-emu żołnierze zabili bakałarza Bartłomieja Przepiórkę i poranili kilku studentów; w skierowanym 21 VI liście do Naymanowica T. żądał powstrzymania awantur, grożąc podjęciem bardziej stanowczych kroków. Uwięził w tym czasie drukarza Piotrkowczyka z Wielkanocy, oskarżonego o rozpowszechnianie antyjezuickiego dialogu „Gratis”, napisanego przez prof. Uniw. Krak. Jana Brożka, i domagał się skazania go na śmierć; pod wpływem jezuitów, obawiających się wzburzenia opinii publicznej, poprzestał jednak na wymierzeniu drukarzowi chłosty i wygnaniu go 20 XI z miasta oraz spaleniu na Rynku skonfiskowanego nakładu druku. Od Naymanowica zażądał natomiast 27 XI ukarania autora „Gratisa”, a zrażony odmową w kolejnym liście z 5 XII do Urbana VIII (z odpisem dla Vitellesciego) obwinił Brożka o naruszenie pokoju i bezpieczeństwa w Krakowie oraz interesów Kościoła i zakonu jezuitów, domagając się ukarania go «mieczem władzy duchownej». Krytykowany za podjęte działania oraz oburzony wyrokiem Tryb. Kor., który skazał krakowskich urzędników grodzkich na infamię za bezzasadne użycie siły przeciw studentom, w l.n. nie reagował na studenckie awantury. Jako starosta pozostawał w konflikcie z krakowskimi mieszczanami, skarżącymi się na bezprawne pociąganie przed sąd grodzki, m.in. w r. 1622 uwięził kupca Rudolfa Cortina, co skłoniło Zygmunta III do wydania 30 V t.r. mandatu, w którym nakazał T-emu bronić mieszczan przed «przenagabaniem» ze strony urzędników grodzkich i nie utrudniać im apelacji do sądu królewskiego. Ponadto wielkorządca krakowski Stanisław Witowski oskarżał T-ego o niezgodne z prawem pociąganie mieszczan Kleparza, Kazimierza, Stradomia i Dębnik przed sąd grodzki krakowski oraz przywłaszczenie baszt wielkorządowych na Wawelu.
Już za życia ojca T. posiadał własny majątek ziemski pozyskany w r. 1610 od wuja, kaszt. sądeckiego Joachima Ocieskiego, w którego skład wchodziły dobra kobylnickie (Kobylniki, część Ciuślic, Krępice, Seselów, Maników i karczma Bugaj) i ujskie (części Ujścia i Pałuszyc oraz Karsy, Lubiczko i Wola Karska) w pow. wiślickim. Na mocy przeprowadzonego z braćmi podziału ojcowizny otrzymał 16 II 1619 klucz zborowski (Zborów z zamkiem, Gadawę, Janów, Kików, Piasek Mały, Solec, Sułkowice, Włosnowice i Żuków), wsie: Badrzychowice, Górki, Lubasz, Lubaską Wolę (Brzozówkę), Bosowice, Wólkę Bosowską (Szreniawę), Falęcin, część Suchejwoli, Rudę i wójtostwo «na Kąciech» pod Stopnicą w pow. wiślickim oraz posiadłość w Krakowie zwaną Gródkiem (murowany zameczek z przyległymi budynkami); o wsie Falęcin, Rudę i Suchąwolę oraz wójtostwo stopnickie procesował się przez wiele lat z kolejnymi posesorami star. stopnickiego, Zbigniewem i Krzysztofem Ossolińskimi. W r. 1620 został pozwany przez benedyktynów tynieckich o bezprawne zawłaszczenie domu zwanego Brański w Opatowie. Po awansie na star. krakowskie pozyskał na krótko w r. 1621 od wojskiego lubelskiego Melchiora Michałowskiego części wsi Sobowice i Strzałkowice w pow. krakowskim. T.r. sprzedał Gródek krakowskim dominikankom za 8 tys. złp. (zapewne znacznie poniżej wartości, gdyż początkowo żądał 30 tys. złp.). W r. 1622 ustąpił klucz kobylnicki Łucji z Górnickich Podlodowskiej, a wsie Bosowice, Wólkę Bosowską i Rudę oraz Przedmoście w ziemi wieluńskiej (pozyskane od spadkobierców Jadwigi ze Skórkowskich Zapolskiej) zamienił z bratem Joachimem na jego ojcowiznę w ziemi wieluńskiej: Opatów, Raków z kuźnicą, część Siemianic, Słupię, Trzebień i Niesobię. Od Hieronima Siemiańskiego otrzymał w r. 1623 kolejną część Siemianic, natomiast sołectwo w Słupi oddał w dożywocie swemu słudze, Janowi Sobańskiemu. Od brata, Joachima, pozyskał w r. 1626 wsie Radziemice, Wolę Radziemicką, Gruszów i Imbramowice w pow. proszowickim, a od star. będzińskiego Jana Popowskiego kupił t.r. (z prawem odkupu) Czulice i część Czernichowa w pow. proszowickim za 20 tys. zł węgierskich. Od Gabriela Szembeka nabył w r. 1628 (również z prawem odkupu) wsie Nieszków, Słaboszów i Kropidło w pow. ksiąskim za 30 tys. złp.
Oprócz star. grodowego krakowskiego T. dzierżył tenutę klonowską (Klonowa, Nowa Osada, Lipicze, Leliwa, Brąszewice, Czartoryja, Zabłocie, Kuźnica Błońska i Kuźnica Zagrzebska) w woj. sieradzkim; na jej terenie prowadził intensywną akcję kolonizacyjną, wywołując spory ze star. grabowieckim Marcinem Zarembą, tenutariuszem sąsiedniego Czajkowa, który oskarżył go o zagarnięcie młynów, sadzawek, lasów i gruntów. Spór zakończył się dwoma wyrokami banicji na T-ego, jednak ich wykonanie zostało zawieszone przez króla. T. zmarł po krótkiej chorobie 14 IV 1628 w Zborowie, został pochowany 15 VI w kościele p. wezw. Wniebowzięcia NMP w Solcu nad Wisłą, przy którym wcześniej ufundował szpital dla ubogich. Zwłoki przeniesiono w r. 1632 do katedry na Wawelu i pochowano w podziemiach kaplicy p. wezw. Narodzenia NMP (Batorego), w której 23 VIII t.r. umieszczono ufundowane przez wdowę metalowe, złocone epitafium z malowanym na blasze portretem i h. Leliwa, wykonane zapewne w Gdańsku.
Już w r. 1610 woj. chełmiński Ludwik Mortęski, wspierany przez swą siostrę Magdalenę, ksienię klasztoru benedyktynek w Chełmnie, i bp. kujawskiego Wawrzyńca Gembickiego, starał się doprowadzić do małżeństwa T-ego ze swą córką; z przyczyn majątkowych rokowania zakończyły się jednak niepowodzeniem. T. ożenił się 19 V 1614 w Dankowie pod Krzepicami z Ewą Katarzyną (zm. 23 VI 1643), córką podkomorzego sieradzkiego Andrzeja Warszyckiego i Katarzyny z Rokszyckich, która wniosła mu 35 tys. złp. posagu; 26 I 1615 małżonkowie zeznali sobie wzajemnie dożywocie. T. nie pozostawił potomstwa; odziedziczonym majątkiem podzielili się 16 XII 1630 jego bracia, Michał Stanisław i Joachim. O rękę owdowiałej Katarzyny już jesienią 1628 starał się marszałek w. lit. Jan Stanisław Sapieha, ku niezadowoleniu ojca, kanclerza lit. Lwa, ostrzegającego go przed jej porywczością; ostatecznie poślubiła ona miecznika kor. Jana Zebrzydowskiego. Bratanicą T-ego była Zofia Petronela (zm. 1685), zamężna kolejno z Andrzejem Firlejem, kaszt. lubelskim, Gabrielem Illeshazym, żupanem trenczyńskim, oraz Samuelem Jerzym Prażmowskim (zob.).
Całopostaciowe przedstawienie w Muz. Hist. m. Tarnobrzega, reprod. w: Janas A., Wójcik A., Zamek Tarnowskich w Dzikowie, Tarnobrzeg 1994 s. 120; Reprod. portretu z epitafium w katedrze na Wawelu, w: Bochnak A., Eksport z miast pruskich w głąb Polski w zakresie rzemiosła artystycznego, „Studia Pomor.” t. 2: 1957 s. 87; – Deputaci Trybunału Koronnego 1578–1794. spis, cz. 1: 1578–1620, W. 2017; Dworzaczek; Estreicher, XIII 422, XV 25; Niesiecki; Urzędnicy, IV/2; Żychliński, VI; – Barycz H., Perypetie Jana Brożka z powodu „Gratisa”, „Roczniki Bibliot.” R. 8: 1964 s. 101–12; Bochnak A., Eksport z miast pruskich w głąb Polski w zakresie rzemiosła artystycznego, „Studia Pomor.” t. 2: 1957 s. 64, 78–83, 87, 89; Buchwald-Pelcowa P., Cenzura w dawnej Polsce. Między prasą drukarską a stosem, W. 1997; Budka W., Pieczęcie grodu krakowskiego z wieku XVI–XVIII, w: Studia historyczne ku czci Stanisława Kutrzeby, Kr. 1938 II; Byliński J., Dwa sejmy z roku 1613, Wr. 1984; tenże, Sejm z 1611 roku, Wr. 1970 s. 244; Dąbrowa Tarnowska. Zarys dziejów miasta i powiatu, Red. F. Kiryk, Z. Ruta, W.–Kr. 1974; Dworzaczek W., Hetman Jan Tarnowski. Z dziejów możnowładztwa małopolskiego, W. 1985; tenże, Leliwici Tarnowscy od schyłku XVI wieku do czasów współczesnych, Tarnobrzeg 1996 s. 18–20; Górski K., M. Magdalena Mortęska i jej rola w reformie trydenckiej w Polsce, „Nasza Przeszłość” t. 34: 1971 s. 144, 150–51; Guldon Z., Kowalski W., Szpitale w województwie sandomierskim w drugiej połowie XVII w., tamże t. 84: 1995 s. 106; Krause J., Sarkofagi cynowe. Problematyka technologiczna, warsztatowa i konserwatorska, Tor. 1995 s. 80, 139, 265, 278; Leśniak F., Stanisław Witowski, chorąży łęczycki, kasztelan brzeziński jako wielkorządca krakowski w latach 1615–1633, w: Ojczyzna bliższa i dalsza. Studia historyczne ofiarowane Feliksowi Kirykowi w sześćdziesiątą rocznicę urodzin, Red. J. Chrobaczyński i in., Kr. 1993; tenże, Wielkorządcy krakowscy XVI–XVIII wieku. Gospodarze zamku wawelskiego i majątku wielkorządowego, Kr. 1996; Opaliński E., Aktywność kobiet w życiu publicznym w czasach pierwszych Wazów, w: Per mulierem… Kobieta w dawnej Polsce w średniowieczu i w dobie nowożytnej, Red. K. Justyniarska-Chojak, S. Konarska-Zimnicka, W. 2012; Seredyka J., Posłowie wybrani na sejmy w latach 1611–1623, „Zesz. Nauk. WSP im. Powstańców Śląskich w Opolu”, Hist., t. 30: 1994 s. 115; tenże, Sejm w Toruniu z 1626 roku, Wr. 1966 s. 21; Świszczowski S., Gródek i mury miasta między Gródkiem a Wawelem, „Roczn. Krak.” t. 32: 1950 z. 1 s. 22–4; Tazbir J., Literatura antyjezuicka w Polsce, w: Jezuici a kultura polska, Red. L. Grzebień, S. Obirek, Kr. 1993; Załęski, Jezuici, II, IV; – Akta sejmikowe woj. krak., II; Corpus Inscriptionum Pol., VIII z. 1; Jastrzębski A. C., Thille A., Laurea sive arbor Tarnoviana […] anno 1644, Parisii 1872; Kronika fundacyjna klasztoru mniszek Zakonu Kaznodziejskiego na Gródku w Krakowie (1620–1639), Oprac. A. Markiewicz, Kr. 2007; Liber chamorum; Lustracja województw wielkopolskich i kujawskich 1616–1620, Wyd. Z. Górski i in., Wr. 1994 I–II; Prawa, przywileje i statuta m. Kr., II cz. 1; Vol. Const., III vol. 1; Wiadomości do dziejów polskich z Archiwum Prowincji Szląskiej, Wyd. A. Mosbach, Wr. 1860 s. 247–8; Wielewicki, Dziennik, IV; – AGAD: Arch. Radziwiłłów, Dz. V nr 16127 s. 1–2, Arch. Zamojskich, nr 387 s. 61–2, nr 747 s. 26–7, nr 2947 s. 72–5, Castr. Vielunensia, Insc. [II], t. 51 k. 104v–6, 139v, 169–70v, 384v–6v, t. 54 k. 60–1, t. 55 k. 121–4, t. 56 k. 35–8, 289, t. 60 k. 316–19, Castr. Vielunensia, Relationes, t. 12 k. 133v–4v, 223v–5, 496–6v, 595–5v, 600–600v, 608v–10, 619–20, t. 13 k. 274v–6, t. 17 k. 39–41v, t. 19 k. 36–7v, 111v, 116a–16av, 153, t. 24 k. 70–1, Castr. Ostrzeszoviensia, Insc., t. 25 k. 59–9v, 322v–6v, t. 26 k. 115v–16v, 188–8v, Metryka Kor., t. 154 k. 50v–1v, t. 166 k. 353–4v, t. 176 k. 268v–9v, Terr. Vielunensia, t. 10a s. 9–16, 78 i n., tzw. Metryka Lit., Dział IVB, sygn. 26 s. 418–22; AP w L.: Księgi grodzkie lub., Relacje (RMO), t. 53 k. 517–8, Zapisy, t. 72 k. 875v–6v, tryb. Kor. Lub., sygn. 219 s. 60–76; Arch. Narod. w Kr., Oddz. na Wawelu: Arch. Dzikowskie Tarnowskich, sygn. 97, 125 s. 7–34, sygn. 165 s. 55–8, 63–128, 165–70, 179–86, 232, 289–96, 321–4, 335–6, sygn. 187 s. 65, 200, 203, sygn. 190 s. 6, 16, 116, 141, 156–8, sygn. 191 s. 22–3, 71, sygn. 192 s. 39–40, sygn. 193 s. 55–8, Castr. Crac., Insc., t. 210 s. 1456–9, t. 214 s. 1527–8, t. 216 s. 57–9, 691–9, t. 217 s. 55–7, 919–21, 1629–30, 1799–1802, 1830–6, 1997–8, 2322–8, 2482–98, t. 218 s. 113–17, 146–9, 216–17, 232, 1074–9, 1291–2, 1456–7, 1626–9, 1789–92, 1836–7, 1850–1, 1863–73, 2053–4, 2525, t. 219 s. 104–5, 623, 634–6, 664–7, 2064–70, t. 221 s. 1500–2, t. 222 s. 198–202, 2518–20, t. 224 s. 174–84, 349–50, 580–8, 742–51, 940–6, t. 225 s. 1853–5, 2890–2, t. 226 s. 48–50, 734–7, 815–16, 863–4, 1776–8, 1893–7, t. 227 s. 472–4, 1684–5, 2067–9, 2400–1, t. 228 s. 1554–6, 1845–9, 1884–6, t. 229 s. 2104–5, Castr. Crac., Rel., t. 45 s. 900–7, t. 47 s. 1479–83, t. 51 s. 130, 154, 1571–7, t. 64 s. 457–60, Terr. Crac., t. 125 s. 687–91, t. 248 s. 398–406, t. 252 s. 1277 i n.; B. Jag.: rkp. 7582 IV k. 8–10, sygn. Przyb. 123/52 (obecnie w Muz. Hist. m. Tarnobrzega) k. 88–98v, 161–8; L’vivs’ka naukova biblioteka im. V. Stefanyka we Lw.: F. 103 rkp. 157 k. 270v, 288–8v.
Mariusz Lubczyński